Texnologiyanın həyatımızdakı rolu, texnologiya nədir?

texnologiya nedir?

Texnologiyanın həyatımızdakı rolu, texnologiya nədir?
Sekil

Texnologiya nədir?

Texnologiya - yunan sözü olub, "techne" (bacarıq) və "logos" (öyrənmə) sözlərindən yaranmışdır. Məhsulun hazırlanması bacarığı, istehsal proseslərinin yerinə yetirilməsi üçün üsul və vasitələr haqqında Bilikler toplusu. Bu nöqteyi-nəzərdən kompüter texnologiyası baxılan sahədə komputer texnikasının aparat və proqram vasitələrindən istifadə texnologiyası deməkdir.

Texnologiya, elmin inkişafı ilə birlikdə həyata keçirilən işlər sayəsində texniki cəhətdən irəliləmək və inkişaf etmək üçün verilmişdir. İnsanın mövcudluğundan bəri elmin bilik yığması vasitəsilə irəliləmişdir. İnformasiya ilə bağlı yeni məlumatlar verən Elm, hər sahədə və hər zaman irəliləməyə davam edir. Elmin inkişafı və buna görə texniki məlumatların köməyi ilə texnologiyanın inkişafı insan ehtiyaclarından da təsirlənmişdir. 

Gündəlik gündəmə əsasən, insanların ehtiyacları hiss olunur. Bu ehtiyacları qarşılamaq üçün çalışan alimlər elmdə daim inkişaf edir və texnologiyaya doğru irəliləyirlər. Başqa sözlə, texnoloji inkişaflar və irəliləyişlər çərçivəsində insan ehtiyacları var. İnsanlar öz ehtiyaclarını ödəmək üçün çalışırlar, çünki elmi və texnologiyaya aparan hər bir addım bir az daha irəliyə gedəcəklər.

Texnologiya daim özünü yeniləyir və inkişaf edir. Bu sabit deyil. Buna görə hər keçən gün yeni bir texnoloji inkişafla qarşılaşmaq mümkündür. Bu inkişaflar insanın həyatına təsir edir. İnsanın həyatında heç bir artı və ya mənfi olmayan ixtiralar haqqında heç bir söz yoxdur. Yeniliklər kimi texnoloji inkişaflar insanların həyatında müsbət təsir göstərir.

 

Texnoloji ixtiralar və ümumiyyətlə tərəqqi insanların həyatına çox müsbət təsir göstərmişdir. Texnoloji irəliləyişlər və təkmilləşdirmələr gündəlik həyatın bir hissəsi olan və təhsil, elm, sənaye, ticarət və s. Kimi bütün insanlara lazım olan bir çox insana kömək edir. Texnoloji inkişaflar və yeniliklər istiqamətində elmdə yeni biliklər əldə edilmiş və tərəqqi əldə olunmuşdur

Texnologiyanın insanlara asanlıqla qəbul edilməsi və keçirilməsinin səbəbi insanların işini asanlaşdırmasıdır. Başqa sözlə, insanlar tez texnologiyanı qəbul etdilər, çünki texnologiyanı tez bir zamanda qəbul etdilər və həyatlarında istifadə etdilər. İnsanların gündəlik həyatında texnoloji iştirakı bir çox kəşflər kimi uzun illər almadı. İnsanların həyatını hər cür asanlaşdırdığından, qısa bir müddət saxlanılır və qəbul edilir. Texnologiya insanların həyatına müxtəlif yollarla faydalana bilər. Bəzi insanlar texnoloji istifadə edərək işlərini daha sürətli edirlər və bunu tətbiq edirlər. Hər iki vəziyyət bir çox insanın həyatını asanlaşdırır və bir çox insanlar üçün həyat səviyyəsini qaldırır. Buna görə də qəbul edilir və üstünlük təşkil edir.

İnsanlar fərq etməsələr də, bir çox yerlərdə texnologiyadan istifadə edirlər. Hər gün müxtəlif səbəblərlə istifadə olunan internet ən böyük texnoloji inkişaflardan biridir. Hayattan İnternet azad olduqda bir çox insan təsirlənəcək. İnternet bağımlılığı adlanan bağımlılığa tutulanlar xüsusilə internet kimi böyük bir texnoloji yenilik olmadıqda problem ola bilər. Yalnız texnologiya və internet bağımlılığı deyil, demək olar ki, hər kəs bu işdən əziyyət çəkəcək.

İnternet texnoloji inkişafların yalnız bir nümunəsidir. Smart ev sistemləri, avtomobillər, telefonlar, tabletlər və texnoloji sistemə malik olan bütün alətlər texnologiyanın xeyir-duası olaraq qəbul edilir. İnsan həyatında böyük bir yer tutan texnologiya həyata keçirilirsə ibtidai yaşayış mühiti ortaya çıxacaq. Bu, həyat keyfiyyətini azaldacaq və xalq üçün bir çox mənfi nəticələr gətirəcəkdir. Bu səbəblə texnologiya insan həyatında böyük bir yerə sahibdir.

Texnologiya və cəmiyyət

Hər birimizin həyatında müstəsna yer tutan və gündəlik həyatımızın ayrılmaz parçasına çevrilən texnologiya, daha dəqiq desək, texnoloji avadanlıqlar, hər zaman elm adamlarının diqqət mərkəzində olubdur, və məhz buna görə də daim müxtəlif elmi sahələrin nümayəndələri tərəfindən tədqiq edilmişdir. Lakin, hər bir mövzuya fərqli, qeyri-ənənəvi prizmadan baxmağı sevən sosioloqlar texnologiya mövzusuna da fərqli bucaqdan yanaşaraq olduqca maraqlı nüansları kəşf etmişlər. Sosiologiya elmində texnologiya tək bir formada yox, texnologiyanın cəmiyyətlə əlaqəsi kimi tədqiq olunur. Demək olar bütün sahələrdə olduğu kimi bu sahədə də fikir ayrılığı mövcuddur; technological determinism və social determinism.

Sosioloqları maraqlandıran əsas sual odur ki hansı amil hansına daha çox təsir edərək onun formalaşmasında rol oynayır. Yəni ki, texnologiya cəmiyyəti formalaşdırır yoxsa cəmiyyətin ehtiyacları və istəyi texnoloji sənayenin gedişatını müəyyənləşdirir? Bu sualdan da aydın göründüyü kimi sosiologiya sahəsində bu mövzuya dair iki təzadlı perspektiv var. Bir qrup (technological determinism cərəyanı) iddia edir ki texnoloji inkişaf cəmiyyəti formalaşdırır və onun inkişaf istiqamətlərini müəyyən edir. Digər qrupa görə isə (social determinism) cəmiyyətin istəkləri texnologiya sənayesinin vəziyyətini müəyyən edir, yəni ki texnoloji sənaye sırf cəmiyyətin ehtiyaclarına görə çalışır.

 

Texnoloji determinism

Dünya tarixində bu günə kimi bir çox dönüş nöqtələri olub, və bu dönüş nöqtələrindən biri plan Sənaye İnqilabı məhz texnoloji innovasiyaların sahəsində gerçəkləşib. 18-ci əsrdə baş verən Sənaye İnqilabı ilk öncə qərbi Avropa, daha sonra isə Amerika və bütün dünyanın mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdi. Şotland mühəndis *James Watt və ingilis *Matthew Boulton bu hadisənin baş rolunda idilər, çünki məhz onların birgə kəşf etdikləri buxarla işləyən mühərrik Sənaye İnqilabının simvoluna çevrilən zavod və fabriklərin yaranmasına və effektiv şəkildə məhsul istehsal etməsinə səbəb oldu. Eyni zamanda kimya, fizika və mühəndislik sahələri üzrə əldə olunan çoxsaylı innovasiyalar sadə insandan tutmuş ən yüksək sosial təbəqədə olan şəxslərin həyatına mühim təsir etdi. Yeni tibbi kəşflər və istilik sistemləri insanların ömürünü uzaltdı, dəmir yolları insanların coğrafi əhatəsini genişləndirdi, iqtisadi əlaqələri gücləndirdi. Yeni gəmilərdən istifadə edilərək daha da uzaq kəşf olunmamış yerlərə getmək mümkün oldu, hansı ki bir çox mühim coğrafi kəşflərə və daha sonra isə yeni torpaqların koloniyalaşdırılmasına səbəb oldu. İllər keçdikcə ilk sənayeləşən ölkələr iqtisadi gücə, daha sonra isə iqtisadi gücün verdiyi siyasi gücün sahəsində dünyada hegemon mövqeyə sahib olmağa başladılar. Dünya hətta nəzəri olaraq xəritədə iki təzadlı hissəyə də bölünməyə başladı (Brandt xəritəsi) ; Şimal (hegemon qərbi Avropa, Amerika, Yaponiya) və Cənub (qalan digər ölkələr). İndiki zamana kimi də bu vəziyyət elə də kəskin dəyişməyib, hərçənd inkişaf etmiş dövlətlərin sayı indi daha çoxdur (Çin, Cənubi Korea, Cənubi Afrika-hamısı Bertrand xəritəsinin cənub hissəsinə aid idi). Müasir dövrdə də adı çəkilən dövlətlər daha üstün siyasi-iqtisadi mövqedə duraraq öz idealarını özlərindən aşağı təbəqələrdə duran dövlətlərə diqtə edirlər. Qısa formada yekunlaşdırsaq, texnologiyanın ortaya çıxartdığı məhsullar qərb dünyasının 18-ci əsrdən başlayan və indi də davam edən hegemonluğunun fundament daşı rolunu oynayaraq dünya tarixinin gedişatını dəyişdi.

Daha da müasir nümunələrə gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz texnoloji əşyaları göstərə bilərik. Əgər qatar, təyyarə, maşın və digər nəqliyyat vasitələri olmasaydı dünyanın hazırkı mənzərəsi olduqca fərqli olardı. Müasir dövrün ən aktual mövzularından olan qloballaşma ( *globalisation ) baş verməz, xalqlar və dövlətlər arasında əlaqələr belə sıx olmazdı. Telefon və internetsiz müxtəlif coğrafi məkanlarda yaşayan insanlar arasında əlaqə indiki kimi yaxın ola bilməzdi. Bu nümunələr açıq-aydın texnologiyanın cəmiyyət üzərindəki nəzərə çarpacaq dərəcədə təsir gücünün olduğunu nümayiş edir. Lakin, əks mövqenin də tutarlı arqumentləri var, hansılar ki bizləri bu məsələyə tənqidi nöqtədən baxmağa vadar edir.

Sosial determinism

Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi bu cərəyanın nümayəndələrinə əsasən cəmiyyətin üzvlərinin istəkləri texnologiyanın inkişaf xəritəsini müəyyən edir. Nəzərə alsaq ki texnoloji avadanlıqları və şirkətləri istehsal və idarə edən insanlardır, insanların texnoloji sənayeyə təsiri qaçınılmazdır. Buna dair nümunələr saysız-hesabsızdır. 20-ci əsr və ümumiyyətlə, dünya hərb tarixi üçün ən mühim hadisələrindən olan Amerika Birləşmiş Ştatları və Sovet İttifaqı arasındakı Soyuq Müharibə cəmiyyətin, daha dəqiq, siyasi və hərbi elitanın texnologiya sahəsini necə yönləndirə biləcəyinə dair gözəl nümunədir. Birbiri ilə düşmən münasibətdə olan bu iki fövqəl dövlətlər aralarındakı yarışda qalib gəlmək üçün hərbi investisiyanı kəskin artırmış, və nəticə də çox saylı yeni kəşflər ortaya çıxmışdır. Bunlara nümunə olaraq müasir dövrdə superdövlətlər tərəfindən istifadə olunan hərbi yük daşıyan təyyarələr (məsəlçün *Globemaster), müxtəlif tipli silahlar və hərbi müdafiə sistemləri daxildir. Qeyri-hərbi sahədə isə kosmik sənayeni göstərmək olar, harada ki SSRİ tərəfindən Yuri Qaqarin və qarşı tərəfdən Neil Armstrong müvafiq olaraq kosmosa uçan və aya ilk ayaq basan şəxslər olaraq tarixə adlarını yazdıra biliblər. Bütün bu texnoloji yeniliklər sırf ölkə rəhbərliyinin Soyuq Müharibədə qalib gəlmək istəyi sahəsində ortaya çıxmışdır. Lakin bütün bunlar o demək deyil ki tarixən yalnız hərbi insentivlər texnologiya sahəsinə təsirə səbəb olmuşdur. Təbii ki insanların həyat şəraitini daha da yaxşılaşdırmaq istəyi texnologiyanın inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Məsəl üçün, 19-cu əsrdə imkanlı sosial təbəqə tərəfindən geniş istifadə olunan velosipedlər qısa müddət sonra sırf istifadəçilər (xüsusən qadınlar tərəfindən çünki onlar üçün yuxarı çıxmaq və idarə etmək olduqca narahat idi) tərəfindən edilən narazıçılıqlar ucbatından yeni üslubda istehsal olunmağa başladı. Bir təkəri böyük, digəri isə balaca oloanvə oturacağı olduqca hündürdə yerləşən ilkin velosipedlər daha sonra eyni ölçülü təkərlərə sahib olan və oturacağı daha uyğun səviyyədə yerləşənlərlə əvəz olundu (Herlihy 2004). Eyni dövrdə sırf yüksək təbəqə nümayəndələrinin istəyi nəticəsində ev avadanlıqları (qadınların istəyi) və maşın (kişilərin istəyi) sahəsində də yeniliklər əldə olundu. Lakin, bu müsbət arqumentlərə cavab olaraq məşhur amerikan sosioloq *Langdon Winner ən məşhur işlərindən biri olan "Do Artifacts have Politics" ( İnsanlar tərəfindən yaradılmış cansız varlıqların siyasi motivi varmı? ) kitabı ilə cavab vermişdir. O, gətirdiyi faktlarla texnologiya-cəmiyyət münasibətinin çirkin üzünü bizə nümayiş etdirmiş və bizləri bu mövzuya daha diqqətlə yanaşmağa səsləmişdir.

Langdon Winner bu məsələyə digər sosial determinism tərəfdarlarından fərqli yanaşır. O iddia edir ki texnoloji avadanlıqlar hamısı insan əməyinin nəticəsində ortaya çıxan məhsullardır, və məhz insan faktoru olduğuna görə avadanlıqlar siyasi məqsədlərlə, daha dəqiq desək, cəmiyyətin bir təbəqəsinin xeyrinə və digərinin zərərinə istifadə oluna bilər. Nümunə olaraq Winner öz vətəni olan Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı irqi ayrı seçkilik dövründə tətbiq edilən siyasəti göstərib. Belə ki Nyu York şəhərinə aid plan Long İsland adası tarixən kurort və istirahət zonası hesab edilirdi. Bütün sosial təbəqələrin nümayəndələri bu adaya stirahət vaxtını keçirməyə gəlirdi. Lakin, irqi ayrı seçkilik dövrü başlayandan qısa bir müddət sonra dövlət bu adaya yalnız imkanlıların gəlməsini planlaşdırırdı. Başqa bir formada desək, bu ada sırf ağ dərili və maddi cəhətdən qara dərililərdən üstün olan insanların adası olmalı idi. Bu məqsədlə o ada ilə Nyu Yorku birləşdirən körpünün girişi aşağı səviyyəyə endirildi. Nəticədə isə ora gələn kasıb təbəqənin nümayəndələrinin istifadə etdiyi ictimai nəqliyyat körpüyə daxil ola bilmirdi, çünki avtobusların hündürlüyü onların aşağı səviyyəli girişlərə daxil olmasına imkan vermirdi. Bununla da Long İsland imkanlı insanların ekskluziv istirahət zonasına çevrildi. Winnerin bu nümunəsi bizlərə bir faktı açıq-aydın göstərir ki cəmiyyətin üstün mövqeli qrupları (bu nümunədə ağ dərililər) öz istəklərinə nail olmaq üçün hətta texnoloji obyektlərdən də bu cür formada istifadə edirlər. Winner eyni zamanda bizləri digər nüanslara da diqqət yetirməyə çağırır. Gündəlik həyatda gördüyümüz, lakin diqqət yetirmədiyimiz xırda ancaq mühim nüanslar var, hansılar ki sırf siyasi məqsədlərlə hazırkı vəziyyətə gətirilib. Məsəl üçün, 20-ci əsrin əvvəllərində və ortalarında tələbələr universitetlərdə böyük miqyaslı anti-dövlət yürüşləri keçirməsinlər deyə universitetin binaları elə formada yerləşdirilmişdi ki tələbələr heç cür bir yerə yığışa bilməzdilər. Ümumiyyətlə, Winnerin ideyalarını cəmləşdirsək, o deyir ki texnoloji avadanlıqlar və onlarla istehsal olunan bütün varlıqlar siyasi çalarlara sahib ola bilər, və bu siyasi çalarlar da yalnız güclü təbəqənin maraqlarına xidmət edə bilər.